રૅશનાલીસ્ટ/વીવેકપંથી શું દુધે ધોયેલા હોય છે?

રૅશનાલીઝમ અંગે લોકોમાં ગેરસમજો છે તે દુર થાય અને રૅશનાલીઝમની સાચી સમજ મળે તે હેતુથી જાણીતા લેખક અશ્વીન ન. કારીઆ ‘ચાલો સમજીએ રૅશનાલીઝમ’ પુસ્તીકા લખી છે. આ પુસ્તીકાની ‘ઈ.બુક’ નીમીત્તે લેખક રમેશ સવાણી ‘ફેસબુક’ પર આ ‘ઈ.બુકનો આવકાર’ ત્રણ દીવસ સુધી ત્રણ શીર્ષક હેઠળ લખેલ છે; જે લેખ તેમ જ લેખના અંતે ‘ઈ.બુક’ પણ સાદર છે.

રૅશનાલીઝમ સમાજને નાગરીક આપે છે;
જ્યારે ધર્મ સમાજને ઝનુની ભક્ત આપે છે!

વીવેકબુદ્ધી એટલે સત્ય કે અસત્ય; સારું કે ખરાબ પારખવાની શક્તી. રૅશનાલીઝમના પાયામાં બુદ્ધી નહીં પરન્તુ વીવેકબુદ્ધી છે. રૅશનાલીસ્ટ ભુપેન્દ્રસીંહ રાઓલ કહે છે કે ‘ધડમાથા વીનાની વાતોમાં ન માનવું એટલે રૅશનાલીઝમ/વીવેકબુદ્ધીવાદ. તર્ક વીનાની વાતો ન માને તે રૅશનાલીસ્ટ/વીવેકપંથી.’ વૈજ્ઞાનીક, ડૉક્ટર, એન્જીનીયર, કુલપતી, જજ, IAS, IPS વગેરે શીક્ષીત લોકો સત્યનારાયણની કથા કરાવતા હોય છે; કાંડે રક્ષાપોટલી બંધાવતા હોય છે; જ્યોતીષી સામે લાંબો હાથ કરતા હોય છે. પુર્વ રાષ્ટ્રપતી અને વૈજ્ઞાનીક અબ્દુલ કલામ પ્રમુખસ્વામીના પગ પાસે બેસીને ‘જ્ઞાન’ ગ્રહણ કરતા હોય તેવા ફોટા જોઈને સવાલ થાય છે કે ભણેલા અન્ધશ્રદ્ધાળું અને અભણ વીવેકબુધ્ધીવાળા કેમ? ભોજા ભગત/અખો/કબીરે શાળા જોઈ ન હતી; છતાં અન્ધશ્રધ્ધાના વીરોધી હતા! વીવેકબુદ્ધી એટલે રૅશનલ અભીગમ. વીજ્ઞાનનો અભ્યાસ કરનારા રૅશનલ અભીગમવાળા ન પણ હોય! જાણીતા લેખક અશ્વીન ન. કારીઆએ 42 પાનાંની નાનકડી પુસ્તીકા લખી છે – ‘ચાલો સમજીએ રૅશનાલીઝમ.’ આ પુસ્તીકાને ઈ.બુકમાં ઢાળી છે ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લૉગના સર્જક ગોવીંદ મારુએ.

કોરોના વાયરસ ગૌમુત્રથી જતો રહે તેમ માનવું તે વૈજ્ઞાનીક અભીગમનો અભાવ સુચવે છે. તર્ક, અનુભવ અને વૈજ્ઞાનીક ચકાસણી એ રૅશનાલીઝમનો પાયો છે. જે વીચાર પદ્ધતીથી જ્ઞાન, સત્ય, સ્વાતન્ત્ર્ય, નીતીમત્તા અને માનવવાદને સ્થાન મળે છે, તે રૅશનાલીઝમ છે. કાર્યકારણ પ્રક્રીયાની સમજ રૅશનાલીઝમ છે. રમણ પાઠક કહે છે કે ‘રૅશનાલીઝમ એટલે વીવેકબુદ્ધીપુત વીચાર અને વ્યવહાર.’ બાઈબલનું પ્રથમ પ્રકરણ વાંચ્યા પછી રૅશનલ વ્યક્તી તરત જ પ્રશ્ન પુછશે કે ઈશ્વરે પ્રકાશ પહેલાં સર્જ્યો હોય અને સુર્ય/ચંદ્ર પછી સર્જ્યા હોય તો સુર્ય–ચંદ્ર વીનાનો પ્રકાશ આવ્યો ક્યાંથી? સમાજ જેટલો રૅશનલ તેટલો ફાયદો થાય. સમાજ જેટલો રૅશનાલીઝમથી દુર તેટલું નુકશાન. લોકો અન્ધશ્રદ્ધા, ચમત્કારો, રુઢીવાદી સમ્પ્રદાયો, જડ ધાર્મીક રીતરીવાજોમાં માને તો તેમને શોષણ, અસમાનતા, પછાતપણું મળે છે. રૅશનાલીઝમ સામાજીક દુષણોની સામે હોય છે; શોષણ, અનીતી, અસમાનતા સામે હોય છે. રૅશનાલીઝમ માને છે કે માનવી પોતે જ ભાગ્યનો ઘડવૈયો છે. માણસનું નસીબ કોઈ દેવ–દેવી કે ગ્રહ આધારીત નથી; પુર્વજન્મના કર્મ આધારીત નથી. રૅશનાલીઝમ એવા સમાજની કલ્પના કરે છે જે સ્વાતન્ત્ર્ય, સમાનતા અને ન્યાય આધારીત હોય; જ્યાં માનવીનું ગૌરવ હોય. માનવીના ગૌરવનો ભંગ થાય તેવા સામંતવાદી/આપખુદ તન્ત્રનો રૅશનાલીઝમ વીરોધ કરે છે. રૅશનાલીઝમના કેન્દ્રમાં ‘માનવવાદ’ છે; ‘માનવગૌરવ’ છે. રૅશનાલીઝમ એટલે મનની નીખાલસતા, સક્રીય ચકાસણી, તટસ્થ–હેતુલક્ષી દૃષ્ટીકોણ, તર્ક, કાર્યકારણ સમ્બન્ધ, સાબીતીમાં અતુટ વીશ્વાસ, જ્ઞાનની સતત તૃષા, અભીપ્રાયની ચકાસણી અને સત્યની શોધ! રૅશનાલીઝમ જડતાવાદી વલણનો વીરોધ કરે છે. ધાર્મીક ગ્રંથોમાં સત્ય જાહેર કરેલા તથ્યોને ચકાસણી વીના સ્વીકારવાનો રૅશનાલીઝમ ઈન્કાર કરે છે. રૅશનાલીઝમ વ્યક્તીને માનવવાદી બનાવે છે. રૅશનાલીઝમ વ્યક્તીને ધાર્મીક ઝનુનથી બચાવે છે. રૅશનાલીઝમ સમાજને નાગરીક આપે છે; જ્યારે ધર્મ સમાજને કટ્ટર ભક્ત આપે છે!

માનવજીવનનો હેતુ જીવનમાં આવતી મુશ્કેલીઓ/દુ:ખો દુર કરી પ્રગતી, સ્થીરતા અને સલામતી મેળવવાનો છે. ધર્મશાસ્ત્રો દુનીયાના દુ:ખો અને મુશ્કેલીઓ સહન કરી; પરલોકમાં મોક્ષ પ્રાપ્ત કરવાનો ઉપદેશ આપે છે. પરલોકની કોઈ સાબીતી નથી છતાં ધર્મગ્રંથો જુઠાણું પીરસે છે. ગુજરાતમાં જે રીતે કથાઓ/પારાયણો યોજાય છે; મંદીરોની સંખ્યા વધી રહી છે; મહોત્સવો ઉજવાય છે; એ જોતાં ગુજરાતના કોઈ ગામમાં એક પણ અનૈતીક કામ થવું જોઈએ નહીં! સમાજમાં છેતરપીંડી, બુચ મારવા, કપટ, અપ્રામાણીકતા, ભ્રષ્ટાચારનું પ્રમાણ વધતું જાય છે. આપણે મુર્તીમાં પ્રાણ પુરીએ છીએ; પરન્તુ પ્રાણપ્રતીષ્ઠીત મુર્તી અનૈતીક કામ અટકાવી શકતી નથી. દરેક ધર્મ નીતીમત્તાની વાત કરે છે; સત્ય, શાંતી, સમભાવ, કરુણા, દયા, પ્રેમ, સહાનુભુતીની વાત કરે છે; પરન્તુ વાસ્તવમાં તેનાથી ઉલટું જોવા મળે છે. કોઈ વ્યક્તી ચોક્કસ ધર્મનો હોવાને કારણે જ તેની હત્યા કરવામાં આવે છે અને તેનો ગર્વ કરવામાં આવે છે! ધર્મગ્રંથના કારણે આપણે અસ્પૃશ્યતા પાળીએ છીએ! ધર્મગ્રંથના કારણે આપણે અમુકને ઉંચા અને અમુકને નીચા માનીએ છીએ! દુ:ખની વાત એ છે કે કોઈ સમસ્યાનો સામનો કરવા આપણે એકત્રીત થતાં નથી; પરન્તુ ‘માતાજીના ધામ’ના નામે એકત્ર થઈએ છીએ! રૅશનાલીઝમ શીખવે છે કે જીવનની ઉન્નતી માટે કાર્યનીષ્ઠા/પરીશ્રમ/ ચોકસાઈ/પ્રામાણીકતાના ગુણો જોઈએ. તે માટે મન્ત્ર–તન્ત્ર/પાઠ–પુજન/શાસ્ત્રો/પુરાણો/ધર્મગ્રંથોની પુજા કરવાની જરુર નથી. આપણા મોટા ભાગના પ્રશ્નો આપણી ઘેલછાયુક્ત માન્યતાઓ અને જડવાદી રૂઢીઓમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. રૅશનાલીઝમ આપણને અતી ધાર્મીકતા/ધાર્મીક ઝનુનથી થયેલ અને થનાર નુકશાનનો ખ્યાલ આપે છે. રૅશનાલીઝમના કારણે દયા/પ્રેમ/કરુણા/વાત્સલ્યની લાગણીઓ સક્રીય બને છે. રૅશનાલીઝમ આપણને દરેક માનવ તરફ સમાન વર્તન કરવાનું શીખવે છે. રૅશનાલીસ્ટ ક્યારેય કટ્ટરવાદી/જડવાદી વલણ સ્વીકારશે નહીં. આપણામાં વ્યાપેલી જડતા, નફરત, કટુતા, જ્ઞાતીવાદ, જાતીવાદના માહોલમાંથી મુક્ત થવા માટે રૅશનાલીઝમ જરુરી છે. આપણે પશુ જેવું જીવન જીવવા માગતા નથી; આપણે માનવ તરીકે અને ગૌરવપુર્વક જીવન જીવવા ઈચ્છીએ છીએ; તે માટે રૅશનાલીઝમ રસ્તો કરી આપે છે. સવાલ એ છે કે દુનીયાના તમામ ધર્મો/સમ્પ્રદાયવાદીઓ રૅશનલ અભીગમનો વીરોધ કેમ કરે છે? એમને ડર છે કે જો માણસ જાગી જશે તો તેમના તરફથી થતી છેતરપીંડી બંધ થઈ જશે!

*

દૈવીશક્તી/અદ્રશ્યશક્તી એ છેતરપીંડી છે!

માણસ ઈશ્વરમાં માનતો કેમ થઈ જાય છે? બાળપણથી જ આપણા અજ્ઞાત ચીત્તમાં કપોળ કલ્પનાઓ/ધાર્મીક કથાઓ દ્વારા અસત્યો/વહેમો/ઈશ્વર જેવી કલ્પનાઓ સ્થાપીત કરી દેવામાં આવે છે. પુખ્ત વયે આ માન્યતાઓ મનમાંથી દુર કરવી મુશ્કેલ બને છે. કોઈ હૉસ્પીટલમાં હીન્દુ અને મુસ્લીમ મહીલાએ એક સાથે બાળકને જન્મ આપ્યો હોય; પરન્તુ નર્સની ભુલને કારણે બાળક બદલાઈ જાય; તો જન્મથી હીન્દુ બાળક કુરાન વાંચશે અને જન્મથી મુસ્લીમ બાળક ગીતા વાંચતો થઈ જશે! ઈશ્વરની કલ્પનાનો જન્મ થયો કેવી રીતે? મનુષ્ય પોતે જે છે તે કરતાં કંઈક થોડો વધારે બનવા ઈચ્છે છે. આ ઈચ્છા તેની શક્તી છે. શક્તીશાળી મનમાં જન્મતી કલ્પના જ મનુષ્યને આગળ અને આગળ ધકેલે છે. હજારો વર્ષ પહેલાં એક શ્રેષ્ઠ મનુષ્યની કલ્પના કરી; તેને ‘ઈશ્વર’નું નામ આપવામાં આવ્યું. ઈશ્વરની કલ્પનાનો જન્મ ભયમાંથી થયો છે. મનુષ્ય જીવનની શરુઆતના વર્ષોમાં તેના રક્ષણ અને સલામતીનો પ્રશ્ન હતો. ભયભીત દશામાં તેણે જીવન ગુજારવું પડતું હતું. રક્ષણ માટે સમુહ/ગામો બનવા લાગ્યા. સમાજના સંચાલન માટે નીયમો બન્યા. વ્યવસ્થા માટે શક્તીશાળી વ્યક્તીને રાજા બનાવ્યો. વીરાટ વીશ્વને જોતાં માનવીના મનમાં અનેક પ્રશ્નો ઉઠતા હતા. તેણે માન્યું કે નાનકડા સમાજના સંચાલન માટે ‘રાજવી’ છે તો વીશ્વના સંચાલન માટે કોઈ શક્તીશાળી તત્ત્વ કામ કરી રહ્યું હશે; તેમાંથી ઈશ્વર/અલ્લાહ/ગૉડની કલ્પના જન્મી! જીવનની મુંઝવણો સહન ન થતા માણસ ઈશ્વરના શરણે જાય છે. ઈશ્વરની માન્યતાથી માનવીનો અહમ્ સંતોષાય છે. ઈશ્વર પાસે આપણે પગાર–વધારો, લગ્નયોગ, સંતાનપ્રાપ્તી, પરીક્ષામાં સફળતા, વાહનયોગ, વીદેશપ્રવાસ, ચુંટણીમાં વીજય, કોર્ટકેસમાં વીજય, પ્રધાનમંડળમાં સ્થાન, માંદગીમાંથી છુટકારો, ઍવોર્ડ પ્રાપ્તી વગેરે માંગીએ છીએ. દુનીયામાં 7 અબજ વસતી છે. માની લઈએ કે 1 અબજ લોકો ઈશ્વર સમક્ષ 10 માંગણીઓ મુકતા હોય અને તેમાંથી ઈશ્વર 50% માંગણીઓ મંજુર રાખે એમ સ્વીકારીએ તો શું આ શક્ય છે? ઈશ્વર તમામ માંગણીઓને બાજુ ઉપર મુકીને આપણા ઉપર જ કૃપા કરે તે એક પ્રકારનો અહમ્ છે. ઈશ્વરને માનીએ તો તેનું સર્જન કરનાર કોઈ સર્જનહાર હોવો જોઈએ; કેમ કે શુન્યમાંથી કંઈ સર્જન થતું નથી. સર્જનહારનો પણ સર્જનહાર હોવો જોઈએ; આમ ઈશ્વરની/સર્જનહારની અંતહીન હારમાળા સ્વીકારવી પડે! સર્જનહાર હોવો જોઈએ, એ સીદ્ધાંત ખુદ જ એ સીદ્ધાંતને ખોટો ઠરાવે છે.

ઈશ્વર સર્વશક્તીમાન હોવા છતાં ભયંકર પાપ, ત્રાસ, દમન, ભુખમરો, પુર, વાવાઝોડાં, તોફાનો વગેરેનો ભોગ બનનાર માણસને ઈશ્વર જરા પણ મદદ કરતો નથી. આપણી આસપાસ ભયંકર પીડા, ગંદકી, અસમાનતા, અસ્પૃશ્યતા, તંગી, અવ્યવસ્થા, અન્યાય છે. પરમ કૃપાળુ ઈશ્વર આવી દુનીયા બનાવે? ઈશ્વર સર્વવ્યાપક હોય તો પવીત્ર સ્થળોએ ભ્રષ્ટાચાર/બળાત્કાર હોય? ઈશ્વર કરુણાસાગર હોય તો તેના દર્શને જતાં તેના જ ભક્તો અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામે? એક તરફ થોડા લોકો બંગલાઓમાં રહે છે; બીજી તરફ કરોડો લોકો ફુટપાથ અને ઝુપડપટ્ટીમાં રહે છે; દરરોજ કરોડો લોકો એક ટંક ભુખ્યા રહે છે. શું ઈશ્વર આવી અસમાનતા સર્જતો હશે? જો ઈશ્વર અંતર્યામી હોય તો પ્રાર્થના કરવી પડે? ધર્મ/સમ્પ્રદાયો દૈવીશક્તી/ અદૃશ્યશક્તીની વાત કરે છે; ચમત્કારોની વાત કરે છે; પરન્તુ તે છેતરપીંડી છે. આજે માનવ સમાજે ઈન્ટરનેટ, મોબાઈલ, સેટેલાઈટ વગેરે ક્ષેત્રે ખુબ પ્રગતી કરી છે, તે માનવશ્રમ અને વીજ્ઞાનને આભારી છે; તેમાં ધર્મશાસ્ત્રોની શક્તીનું યોગદાન શુન્ય છે! ઈન્ડીયન પીનલ કોડ મુજબ તમામ ચમત્કાર છેતરપીંડી છે!

જન્મે તેલુગુ બ્રાહ્મણ ગોરા એટલે કે ગોપુ રામચંદ્ર રાવ ઈશ્વર, કર્મવાદ, પુનર્જન્મ વગેરે માન્યતાઓના સખત વીરોધી હતા. તેમના આ વીચારોના કારણે કૉલેજમાંથી અધ્યાપકની નોકરી તેમણે ગુમાવી હતી. સગાંવહાલાંનો રોષ વહોરીને પોતાની પુત્રીને દલીત સાથે પરણાવી હતી. ગાંધીજી કહેતા હતા કે ‘ઈશ્વર સત્ય છે’; પરન્તુ ગોરાને મળ્યા પછી કહ્યું કે ‘સત્ય એ જ ઈશ્વર છે!’ રૅશનલ વ્યક્તી અચુક નાસ્તીક હોય; પરન્તુ નાસ્તીક રૅશનલ ન પણ હોય. નાસ્તીકતા એ રૅશનાલીઝમનું પ્રથમ પગથીયું કહી શકાય. રૅશનાલીઝમ નાસ્તીકતાથી આગળની અવસ્થા છે. નાસ્તીકમાં સદાચાર, નીતી, દયા, કરુણા, સંવેદનાના ગુણો ન પણ હોય. ટુંકમાં નાસ્તીકતા એ રૅશનાલીઝમ નથી. રૅશનાલીઝમમાં અનુભવ–વાદ–Empiricismને મહત્ત્વ નથી. અનુભવવાદના મતે સત્ય શોધવાનું એકમાત્ર શસ્ત્ર અનુભવ છે. જ્યારે રૅશનાલીઝમના મતે કોઈ પણ સત્ય માત્ર અનુભવ પર આધારીત પુર્ણ ન હોઈ શકે; કેમ કે અનુભવ આત્મલક્ષી–Subjective હોય છે તેથી અપુર્ણ કે ભુલભરેલો હોઈ શકે. વીવેકબુદ્ધી અને પ્રયોગથી જ પુર્ણ સત્ય પામી શકાય.

પ્રત્યેક ધર્મકથાઓમાં ચમત્કાર જોવા મળે છે; ધર્મના પ્રચાર/પ્રસાર માટે એક યુક્તી તરીકે ચમત્કાર જોડવામાં આવે છે. આપણે ધાર્મીક કર્મકાંડો પાછળ આપણા કીંમતી સંસાધનો/ધન/શ્રમને વેડફી નાખીએ છીએ. આપણે કરોડોના ખર્ચે મંદીર/મસ્જીદ ઉભા કરીએ છીએ; પરન્તુ યુનીવર્સીટી ઉભી કરવાનું આપણને સુઝતું નથી! ધર્મગુરુઓ/કથાકારો આપણા માનસમાં ઠસાવ્યા કરે છે કે ‘પુર્વજન્મના કર્મોને કારણે તમે ગરીબ છો!’ વાસ્તવીકતા એ છે કે જમીન સુધારાના કાયદાનો અસરકારક અમલ કરવામાં આવે; જુદા જુદા વર્ગો વચ્ચે પ્રવર્તતી આવકની અસમાનતા દુર કરવામાં આવે તો ગરીબીનો પ્રશ્ન હલ થઈ શકે તેમ છે. ગરીબી ઈશ્વર દુર કરી શકે નહીં; આપણેદુર કરી શકીએ! CM ઢેબરભાઈએ ‘ખેડે તેની જમીન’ની નીતીનો અમલ કરાવી લાખો ખેડુતોની ગરીબી દુર કરી હતી. કોઈ કોર્પોરેટ કથાકાર ભુમી/જળ/આકાશમાં કથા કરીને આ કામ કરી શકે નહીં! અયોધ્યામાં રામમંદીર નીર્માણથી લોકોની ગરીબી દુર ન થાય; સત્તાપક્ષના માત્ર અમુક લોકોને જ ફાયદો થાય! એક પણ ધર્મ આજના પ્રશ્નોને ઉકેલી શકે તેમ નથી. અન્ધશ્રદ્ધાના વીરોધમાં રૅશનાલીઝમ પુરું થઈ જતું નથી. અન્ધશ્રદ્ધાના પર્દાફાશમાં રૅશનાલીઝમ અટકી જતું નથી. રૅશનાલીઝમનો ધ્યેય શું છે? અન્ધશ્રદ્ધાનું પાલનપોષણ કરનારા ધાર્મીકગ્રંથો, રુઢીચુસ્તતા, પુર્વગ્રહો, વહેમો વગેરેનું નીદાન કરવાનો છે. વૈજ્ઞાનીક/રૅશનલ મીજાજ કેળવવાનો છે; વૈચારીક સજ્જતા કેળવવાનો છે. જ્ઞાતી, જાતી, ધર્મના ભેદભાવ દુર થાય અને સ્વતન્ત્રતા, સમાનતા, બંધુત્વની સ્થાપના થાય તે રૅશનાલીઝમનો ધ્યેય છે. રૅશનાલીઝમ ઈચ્છે કે ‘સ્વર્ગ તો ધરતી ઉપર જ હોવું જોઈએ!’

*

રૅશનાલીસ્ટ/વીવેકપંથી શું દુધે ધોયેલા હોય છે?

કેટલાંક લોકોને રૅશનાલીઝમ વીશે ગેરસમજ હોય છે : [1] રૅશનાલીસ્ટ લોકો દંભી હોય છે. તેઓ દુધે ધોયેલા હોતા નથી! [2] રૅશનાલીસ્ટ લોકો સેક્યુલર હોવાનો દાવો કરે છે; પરન્તુ તેઓ ‘દંભી સેક્યુલર’ હોય છે! [3] રૅશનાલીસ્ટ લોકો પર્દાફાશના કાર્યક્રમો કરે છે; તેમાં પ્રચાર ભુખ વધુ હોય છે! [4] રૅશનાલીસ્ટ નાસ્તીક હોય છે તેથી દારુ પીએ છે અને ન કરવાનું કરે છે! [5] રૅશનાલીસ્ટ લોકો ‘દંભી માનવવાદી’ હોય છે! [6] રૅશનાલીસ્ટ ગરમ મગજના હોય છે; બીજાની વાત સાંભળતા નથી! [7] રૅશનાલીસ્ટો સામ્યવાદીઓ/વામપંથી હોય છે. [8] રૅશનલ ગૃપ ‘ગોસીપ ક્લબ’ જેવી દેખાડાની પ્રવૃત્તી કરે છે; માત્ર બૌદ્ધીક કસરત કરી આનન્દ મેળવે છે. જાતીવાદ સામે લડત ચલાવતા નથી.

આ બધી ફરીયાદોના જવાબો ‘ચાલો રૅશનાલીઝમને સમજીએ’ પુસ્તીકામાંથી મળે છે. રૅશનલ માણસ પરફેક્ટ ન પણ હોય, તેમના સ્વભાવના કારણે તે ધગી જતો પણ હોય! તેમ છતાં બીજાની સરખામણીમાં રૅશનલ વ્યક્તી વધુ સંવેદનશીલ હોય છે. રૅશનાલીઝમથી માનવીય લાગણીઓનું શુદ્ધીકરણ થાય છે. રૅશનાલીસ્ટ વ્યક્તી બીજી વ્યક્તીને માનવી તરીકે જુએ છે. ‘ફેસબુક’ ઉપર રૅશનલ ગૃપ છે – ‘અપના અડ્ડા’. આ ગૃપથી નારાજ એક ફેસબુક મીત્ર હંમેશાં ‘નકલી રૅશનાલીસ્ટ’, ‘દંભી સેક્યુલર’, ‘નકલી હ્યુમેનીસ્ટ’ વગેરેની ફરીયાદ કરતા રહે છે! કોઈ એક રૅશનાલીસ્ટ વ્યક્તી સાથેનો અનુભવ થયો હોય તે બધા રૅશનાલીસ્ટોને લાગુ પાડવાની વૃત્તીને પુર્વગ્રહ કહી શકાય. કોઈ બાબતે કે વ્યક્તી માટે અગાઉથી મત કે અભીપ્રાય બાંધવો તે રૅશનાલીઝમને અસ્વીકાર્ય છે. રૅશનાલીસ્ટ ખુલ્લું મન ધરાવે છે અને તેથી પોતાના મતથી વીરુધ્ધનો મત સમજવાનો તે પ્રયત્ન કરે છે. પોતાનો મત પાછળથી ખોટો જણાય તો તે કબુલ કરવામાં તેને સંકોચ નથી. રૅશનાલીઝમ જીવનને પ્રગતી તરફ દોરી જતો અભીગમ છે. રૅશનાલીસ્ટ બીજી વ્યક્તીની લાગણીઓનો ખ્યાલ રાખે છે. રૅશનાલીસ્ટ જડ હોઈ શકે નહીં. રૅશનાલીસ્ટ રમણ પાઠકે કહ્યું હતું કે ‘ભલે હું ઈશ્વરમાં માનતો ન હોઉં; પરન્તુ મારી માતા મંદીરે જવાનું કહે તો તેમને ખભે બેસાડીને મંદીરે લઈ જાઉં!’ રૅશનાલીસ્ટ કોઈ એક વ્યક્તિ, વર્ગ, જુથ કે રાષ્ટ્ર માટે નહીં; પરન્તુ સમગ્ર માનવજાત માટે સંવેદનશીલ હોય છે. તેથી તેનો અભીગમ માનવવાદી હોય છે. રૅશનાલીઝમ ‘વસુધૈવ કુટુમ્બકમ’માં માને છે. ધર્મ/ધર્મગુરુઓ કહે છે કે ઈશ્વરનું મનન કરવાથી નૈતીક ભાવના દૃઢ થાય છે; રૅશનાલીઝમ કહે છે કે આપણને જે નથી ગમતું તેવું વર્તન અન્ય સાથે ન કરવું!

રૅશનાલીઝમ વીશે જે ગેરસમજ છે તેની સ્પષ્ટતા કરીએ : [1] રૅશનાલીસ્ટ/વીવેકપંથી સંપુર્ણ ન પણ હોય; પરન્તુ તેના રૅશનલ અભીગમનો તેમના બૌધ્ધીક અને સંવેદનાના વીકાસમાં નોંધપાત્ર ફાળો હોય છે. રૅશનલ અભીગમ ધરાવનાર વ્યક્તી પોતાના જીવનમાં આવતા પ્રશ્નોનો સફળતાપુર્વક સામનો કરી શકે છે. [2] રૅશનલ વ્યક્તી હંમેશાં સેક્યુલર હોય છે; જો તે સેક્યુલર ન હોય તો તેને રૅશનાલીસ્ટ કહી શકાય નહીં. સેક્યુલરીઝમ એ રૅશનાલીઝમનું આવશ્યક તત્ત્વ છે. સેક્યુલરીઝમ વીના રૅશનાલીઝમ હોઈ શકે નહીં. ‘દંભી સેક્યુલર’ શબ્દ ધર્મઝનુનીઓ રૅશનાલીઝમનો વીરોધ કરવા વાપરે છે. મનના કોઈ ખુણે મુસ્લીમો પ્રત્યે નફરત ભરી હોય તે વ્યક્તી આ શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે. [3] અન્ધશ્રદ્ધાનો પર્દાફાશ કરનારા કોઈ રૅશનાલીસ્ટમાં પ્રચાર ભુખ હોઈ શકે; આ વાત બીજા રૅશનાલીસ્ટોને લાગુ પાડી શકાય નહીં. એવા અનેક રૅશનાલીસ્ટો છે જે પ્રચાર ભૂખ વીના માનવજાગૃતીનું કામ કરે છે. જેમ કે રૅશનાલીસ્ટ જયંતી પટેલ, બીપીન શ્રોફ, ડૉ. બી. એ. પરીખ, ભુપેન્દ્રસીંહ રાઓલ, કીરણ ત્રીવેદી, અશ્વીન કારીઆ, ગોવીંદ મારુ વગેરે… [4] નાસ્તીક વ્યક્તી રૅશનાલીસ્ટ ન પણ હોય. કોઈ નાસ્તીક અનીતી આચરતા હોય તો તેને રૅશનાલીસ્ટ કહી શકાય નહીં. દારુ પીવો તે અમુક ભૌગોલીક સીમામાં ગુનો બને છે; બીજે ગુનો બનતો નથી. પરમીટ લઈને કોઈ દારુ પીએ તો તેની સામે વાંધો હોઈ શકે નહીં. [5] રૅશનાલીસ્ટ દંભી માનવવાદી હોઈ શકે નહીં. ‘દંભી માનવવાદી’ શબ્દોનો પ્રયોગ ધાર્મીક કટ્ટરવાદીઓ કરે છે. [6] રૅશનાલીસ્ટ ગરમ મગજના હોઈ શકે છે; ઠંડા મગજના પણ હોય છે. આ સ્વભાવનો ગુણ છે. કોઈ એક વ્યક્તીના સ્વભાવના અનુભવના કારણે બીજા લોકો પ્રત્યે પુર્વગ્રહ રાખવો ઉચીત નથી. [7] રૅશનાલીસ્ટો માનવવાદી હોય છે. જે વીચારધારાના કેન્દ્રમાં માનવ હોય; માનવને સુખી કરવાની ઝંખના હોય; માનવ ઉન્નતીનું કામ ઈશ્વર ઉપર છોડવાને બદલે માનવ પરીશ્રમથી કરવાનો આગ્રહ રાખનાર વીચારસરણી તરફ રૅશનાલીસ્ટ ખેંચાય તે સ્વાભાવીક છે. પ્રારબ્ધવાદ/નસીબવાદ સાચો હોય તો નીતીની/ઈશ્વરકૃપાની/સ્વપસંદગી-Free Willની જરૂર જ નથી. જે થવાનું હતું તે થઈને જ રહેવાનું હોય તો આ ત્રણેય નીરર્થક છે. જે સમાજ પ્રારબ્ધવાદી વીચારસરણીનો પુરસ્કાર કરે, એ સમાજની પ્રગતી થઈ શકે નહીં. [8] રૅશનલ સંસ્થાઓ કે રૅશનલ વ્યક્તીઓ માત્ર બૌદ્ધીક કસરત કરે છે, તેમ કહેવું ઉચીત નથી. રૅશનલ વ્યક્તીમાં માનવસહજ મર્યાદા હોઈ શકે; પરન્તુ તે કારણસર રૅશનાલીઝમ ઉપર પ્રહાર કરવાની માનસીકતા છોડવી પડે. રૅશનાલીસ્ટ બનવામાં કોઈ સામાજીક ફાયદો નથી; કેમ કે એમને સમાજ/પરીવાર વગેરેના રુઢીચુસ્ત વીચારોનો સતત સામનો કરવો પડે છે; એટલે રૅશનાલીસ્ટને ‘બની બેઠેલાં’ કહેવા તે વાજબી નથી. માણસ પુર્ણ હોઈ શકે નહીં; પરન્તુ પુર્ણતા તરફની ગતીનું સ્વાગત થવું જોઈએ. વીવેકબુદ્ધીની કસરત ઉપયોગી છે જ. એમાંથી સમાનતા/સ્વતન્ત્રતા/ન્યાયની ભાવના પ્રગટતી હોય છે. આર્યસમાજે મુર્તીપુજાનો વીરોધ કર્યો; એ વીચારધારામાંથી આગળ જતા ભગતસીંહ અને બીજા રેશનાલીસ્ટ/માનવવાદી આપણને મળ્યા હતા. કોઈ પણ ક્રાન્તીના પાયામાં રેશનાલીઝમની મહત્ત્વની ભુમીકા હોય છે. રૅશનાલીઝમ જ્ઞાતી, જાતી, ધર્મ, રંગ વગેરે ભેદભાવનો વીરોધ કરે છે. રૅશનાલીઝમ જાતીવાદનો સખ્ત વીરોધ કરે છે. રૅશનાલીઝમ થકી જ જાતીવાદને દુર કરી શકાય; બીજો કોઈ રસ્તો નથી.

રૅશનાલીઝમને સમજવા માટે ‘ચાલો સમજીએ રૅશનાલીઝમ’ ઈ.બુક વાંચવી પડે. આ પુસ્તીકાના લેખક અશ્વીન ન. કારીઆ અને ઈ.બુકના સર્જક ગોવીંદ મારુને ધન્યવાદ ઘટે છે.

‘ચાલો સમજીએ રૅશનાલીઝમ ઈ.બુક ડાઉનલોડ કરવા માટે નીચે આપેલ નીશાન પર ક્લીક કરવા વીનન્તી…

‘ચાલો સમજીએ રેશનાલીઝમ’ ઈ.બુકની ‘પ્રસ્તાવના’માંથી, લેખકના સૌજન્યથી સાભાર…

લેખક સમ્પર્ક : શ્રી. રમેશ સવાણી, નીવૃત્ત આઈ.પી.એસ. અધીકારી ઈ.મેલ : rjsavani@gmail.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લોગ https://govindmaru.com/ વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે સવારે અને દર સોમવારે સાંજે આમ, સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ ઈ–મેલ : govindmaru@gmail.com

4 Comments

  1. મા. અશ્વીન ન. કારીઆએ ૪૨ પાનાંની નાનકડી પુસ્તીકા ‘ચાલો સમજીએ રૅશનાલીઝમ.’ લખી –
    ‘અભીવ્યક્તી’ બ્લૉગના સર્જક ગોવીંદ મારુએ. ‘ આ પુસ્તીકાને ઈ.બુકમાં ઢાળી છે .
    ધન્યવાદ.
    આવા અનેક સુંદર પુસ્તકોને ઈ.બુકમાં ઢાળવા જોઇએ.

    Liked by 2 people

  2. Shri Rameshbhai Savani,
    Thanks.
    Very good explanation of the word ” RATIONALISM.
    રેશનલ. RATIONAL…બઘ્ઘિવાદ, વિવેકબુઘ્ઘિ, વિચારશક્તિ, સમજશક્તિવાળું, તાર્કિક, , બુઘ્ઘિગમ્ય, બુઘ્ઘિવાદી, તર્કસંગત…..
    Possessing power of reasoning. તાર્કિક રીતે પ્રતિપાદન કરવું કે સમજાવવું.
    ગુજરાતીઓ અને સાહિત્યકારો મોટેભાગે ‘ રેશનામીઝમ‘ ‘ રેશનલ‘ ‘રેશન‘..( જેવા અંગ્રેજી શબ્દો)..શબ્દોનો ઉપયોગ કરતાં દેખાય છે.
    ગુજરાતી ડીક્શનરી….‘ શબ્દકોષ ‘ મા ‘ વિવેક ‘….સારા નરસાની સમજણ. કહેવાયુ છે.
    કદાચ રેશનાલીસમ માટે ગુજરાતીમાં અેક સંપૂર્ણ પર્યાય શબ્દ નહિ હોય. જેથી કરીને સમજાવતું વાક્ય જેવું વાપરવું પડે છે.
    આખો લેખ રેશનાલીઝમને સમજાતો અને ખૂબ વિદતે સમજાવતો બન્યો છે. સમેશભાઇને હાર્દિક અભિનંદન. ગોવિંદભાઇને પણ.
    રમેશભાઇઅે મંદિરો નો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે. હું સહમત છું. અંઘશ્રઘ્ઘા કેવું જીવન બદલી નાંખે છે તે સમજાવાયુ.
    મંદિરોમાં ‘ ભગવાનોને શોઘીને તેમની પાસે પોતાની તરફેણમાં મદદ ઇચ્છે છે.‘ પરિણામ તો શૂન્ય જ ને ?
    જે કોઇ ઇચ્છાઓની માગણીઓ…પત્થરની મૂર્તીઓ પાસે માંગે…તેને શું મળે ?
    ઝાડ અેક અેવી જીવિત શક્તિ છે જે પ્રાણિ જગતનો નિકળેલો કચરો પોતે વાપરીને પોતાનો ખોરાક બબનાવે છે…અને સામેથી પ્રાણિજગતને જીવન આપે છે. પ્રાણવાયુ …ઓક્સીજન આપે છે….ખોરાક, ફળો આપે છે….નિસ્વાર્થભાવે…..તો ઝાડને દેવ કેમ નહિ માનવું ? તેની પૂજા કેમ નહિ કરવી ? તેનો વિસ્તાર કેમ નહિ કરવો ? માણસનામાં ‘ વિવેબુઘ્ઘિ‘ નથી……ખરા, ખોટાનું જ્ઞાન નથી. અવિવેકી છે. તેને ઝાડ કરતાં મંદિર વઘારે વહાલું છે જ્યાં તે પૈસે ટકે અને સમયથી નુકસાન ભોગવે છે.
    ઝાડને દેવ બનાવો…તે જીવતા જીવ માણસને જીવતદાન આપે છે. મંદિર અેટલે ONE WAY TRAFFIC…….
    Once again…Thanks Rameshbhai & Govindbhai.

    Amrut Hazari.

    Liked by 2 people

  3. લેખક મા. અશ્વીન ન. કારીઆએ ખુબ જ સરળ અને સુંદર રીતે “રેશનાલીઝમ” વિશે પ્રકાશ પાથર્યો છે. જુથવાદીઓ આને કદાચ એક ‘જુથ’ અથવા તો વાળો કહેશે, પરંતુ રેશનાલીસ્ટોએ એવી કોઈ જાતની ફિકર કર્યા વગર માનવતાવાદી બૌધ્ધીક જીવન જીવવું રહ્યું, અને રેશનાલીઝમ એ જીવન જીવવાની સાચી પદ્ધતિ કહી શકાય.

    માનવહિતો માટે કાર્યો કરતાં રેશનાલીસ્ટો મા. રમેશ સવાણી અને મા. ગોવિંદભાઈને વંદન.
    ખુબ ખુબ આભાર ઈ.બુક માટે…

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s