નમણું જીવ્યાં, શમણું જીવ્યાં 

લગ્ન પછી બાળક ત્રણ વર્ષનું થયું એટલે, ‘નથી ભણવું’ કહેનારીને તેમણે પોતાની ધગશથી બી.એ., એમ.એ. કરી, ત્યારથી પ્રાધ્યાપીકા, લેખીકા બની ત્યાં સુધી, પ્રેમાળ હુંફ અને માર્ગદર્શન એમનાં જ. એમના જ વીલ પાવરનો હું ચમત્કાર. પત્ની તરીકે બંધનરહીત સ્ત્રીસૌભાગ્ય સાંપડ્યું. સ્ત્રીપુરુષનું આદર્શ સહઅસ્તીત્વ કેવું હોય તેનો ભવ્ય પુરુષાર્થ એમણે દેખાડ્યો. સ્ત્રીસ્વાતંત્ર્યની વાતો તો ઘણાય પુરુષો કરે છે; પણ એને આટલી હદે પ્રતીતીથી અમલમાં મુકનાર મારા પરિચયમાં કોઈ નથી દેખાયા.

પાસાદાર ર.પા.ની ‘જન્મશતાબ્દી’ નીમીત્તે ર.પા.નું પાસું ત્રીજું–1

નમણું જીવ્યાં, શમણું જીવ્યાં 

– સરોજ પાઠક

આજે સાડા ત્રણ દાયકાનું અમારું લગ્નજીવન આવું જ સહઅસ્તીત્વ બની ગયું છે. આજે આ જાહેર લખાણમાં જાણે તાજા જ ભુતકાળના રેશમી કાગળનાં સુગંધભર્યાં પૃષ્ઠો ઉથલાવતી હોઉં એવું લાગે છે. મુમ્બઈની સેન્ટ ઝેવીયર્સ કૉલેજમાં ભણતી. બી.એ.નું ભણતર છોડ્યું. ત્યાં સુધી મુમ્બઈના પ્રાર્થનાસમાજ વીસ્તારના રુઢીચુસ્ત વૈષ્ણવ કુટુંબની દીકરી, જે તદ્દન સામાન્ય અને કાચીપાકી સમજ સાથે રમણ પાઠકના પ્રેમમાં પડેલી. ભયભીત, ખોપરીમાં અનેક દુષણો અને કુટેવના કાદવકીચડ ભર્યાં હતા. ભાગીને પ્રેમલગ્ન કરવાનું દુઃસાહસ કરી બેઠી. આંતરજ્ઞાતીય ભાગેડુ લગ્ન પછી દીલ્હી જેવા સ્થળે દાંપત્યજીવનની કપરી વાસ્તવીકતામાં અમે આવી પડ્યાં.

બીજી તરફ ફીલ્મી દૃશ્યોવાળો પીયરનો પરીવેશ : ચોર પાછળ કાબેલ કુતરા છોડી મુકવામાં આવે એ રીતે શોધખોળ થયા કરતી. ‘મેં ઝહર ખા કે મર જાઉંગી’ કહેતી મા. વળી ખબરો આવ્યા કરે : ‘તું અમારે માટે મરી ગઈ છે’. ‘હું એને પાતાળમાંથી પકડી પાડીશ.’, ‘કોર્ટમાં હાજર કરીને જ જંપીશ.’ પડોશી, સગાં, ભાંડુઓ, મા, મોટો ભાઈ, જાણભેદુઓ … પણ બધાં આવ્યાં, પહોંચ્યાં ત્યાં સુધીમાં તો પેલી કન્યા માતા બનવાની વીનમ્રતા લઈને હાજર થઈ. બસ પછી તો દીલ્હીના આકાશવાણી પરીવારની હુંફે ખાધુંપીધું ને રાજ કીધું.

પણ લગ્ન બાદ ઘર માંડવું, ઘર ચલાવવું. સગર્ભાવસ્થા, પ્રસુતીનો પ્રસંગ, બાળકજન્મ, તેનો ઉછેર, તે પછી અધુરું ભણતર પાછું શરુ કરવું, સાહીત્યપ્રવૃત્તી, નૃત્યતાલીમ, નાટય–પ્રવૃત્તી દીલ્હી ખાતે જ નાનીમોટી નોકરી… આ બધામાં મારા ‘વીર એ.આઈ.આર.વાળા’એ એકલે હાથે લગ્નસંસાર ચલાવી દેખાડ્યો. ‘પરણવું જ નથી’ એમ કહીને રમણ પાઠકે પોતાની જ્ઞાતીની સગાઈ તોડી નાખી હતી. એ જ પુરુષે દીલ્હીની અદાલતમાં મૅજીસ્ટ્રેટ સમક્ષ લગ્નનોંધણી ફીના રુપીયા બેનો ખર્ચ કરી વીલક્ષણ પગલું ભર્યું. સરોજ ઉદ્દેશી સાથે લગ્ન કરી તેને સરોજ પાઠક બનાવી.

રમણ પાઠક અસામાન્યતાના આશક. એમનાં બધાં જ વલણમાં ક્યાંય ચીલાચાલુતા નહીં, એકવીધતા નહીં. એટલે પેલી અધકચરા ને હવાઈ ખ્યાલોવાળી બાળકી જેવી પત્ની તો હવાઈ સ્વપ્નાં ઉડી રહ્યાં છે એવા ધ્રાસકા ડગલે ને પગલે અનુભવે. એ આઘાતને કારણે મનોમન કેટલીયવાર ડેથવીશ પંપાળતી : ‘જોજેને, મરી જ જઈશ. મરીને દેખાડીશ!’

પણ રમણ પાઠક સમાજ ક્ષેત્રે અને વ્યવસાય ક્ષેત્રે પોતાની પત્નીને જાણે એક બાળકીની જેમ નવેસરથી ઉછેરતા રહ્યા : રાંધવું, ખાવું, સ્થાયી નોકરી, સ્થીર જીવન, બંગલા બંધાવવા અને સ્ત્રી એટલે ઘર, વર, બાળકો, રસોડું – એવી રેઢીયાળ એકવીધતા એમણે તોડી બતાવી. બીજી તરફ એક જ પ્રકારની નોકરીમાં, એક જ સ્થળે સતત સહજીવન ગાળવામાં એવું વાસીપણું લાગે કે ચેન્જ ફૉર ધ વર્સ્ટ – એમ વીચારી સ્થળ ને નોકરી પણ ત્યાગી દેખાડ્યાં. એમની આવી રુઢીભંજક જીવનરીતીથી સામાન્ય કન્યાને ધ્રાસકા ન પડે?

વળી, લોકો ટીકા કરે, સ્વજનો ઠપકો આપે, સગાંઓ દયા ખાય; પણ ધીંગો ધણી ડરે નહીં; ઉલટો આનન્દ અનુભવે. ને ‘મરી જઈશ’ કહેનારી હું જીવ્યા કરું – નમણું, શમણું ને બમણું! એકવીધતા કે વાસીપણું ન આવે ને જીવનરસ જળવાય એ પ્રમાણે જ એમણે નીર્ધારપુર્વક લગ્નજીવન ગોઠવ્યું. તેમણે ઘણાં લાડ લડાવ્યાં, પાઠ બદલીને પોતે સમર્થ ગૃહીણી બની દેખાડ્યું. આ શરુઆતના સહજીવનના દસકાનાં સંઘર્ષ, પ્રતીકુળતાળતાઓને તેમણે ગમ્મત–ખેલ બનાવી આપ્યાં.

અમારા સહજીવનના આ ઉત્તરાર્ધ પ્રસંગે પાછળ નજર કરું છું તો પેલો ‘ત્વમેવ’વાળો પીતા, બંધુ, સખાનો સન્દર્ભશ્લોક યાદ આવે છે. મારાં માતાપીતા દ્વારા જન્મ–ઉછેર થયો તે પુર્વાર્ધ એક અકસ્માત જ જાણે. મારો સાચો જન્મ તો આ ‘ત્વમેવ’ને જ આભારી. પતીના ઉંચા, આધુનીક, ગૃહીતમુક્ત–વીચારવ્યવહારનું જ હું ફરજંદ છું.

પરીણીતા સ્ત્રીને સહજીવમાં આટઆટલું મળી શકે? લગ્ન પછી બાળક ત્રણ વર્ષનું થયું એટલે, ‘નથી ભણવું’ કહેનારીને તેમણે પોતાની ધગશથી બી.એ., એમ.એ. કરી, ત્યારથી પ્રાધ્યાપીકા, લેખીકા બની ત્યાં સુધી, પ્રેમાળ હુંફ અને માર્ગદર્શન એમનાં જ. એમના જ વીલ પાવરનો હું ચમત્કાર. પત્ની તરીકે બંધનરહીત સ્ત્રીસૌભાગ્ય સાંપડ્યું. સ્ત્રીપુરુષનું આદર્શ સહઅસ્તીત્વ કેવું હોય તેનો ભવ્ય પુરુષાર્થ એમણે દેખાડ્યો. સ્ત્રીસ્વાતંત્ર્યની વાતો તો ઘણાય પુરુષો કરે છે; પણ એને આટલી હદે પ્રતીતીથી અમલમાં મુકનાર મારા પરિચયમાં કોઈ નથી દેખાયા. પત્ની યા સ્ત્રી તરીકેનું એક પણ બંધન, આમન્યા કે મર્યાદા મારે માથે ફરજીયાત નથી લદાયાં; સ્વેચ્છાએ કે આનન્દથી મેં મારી રીતે પાળ્યાં હોય એ વાત જુદી. વળી એથી બન્ને પક્ષે સહેવું પણ પડ્યું. એ ઢાલની બીજી બાજુ. મેં પોતે ગૃહજીવન કે ગૃહસ્થજીવનનો કોઈ ખાસ લહાવો લીધો નથી, તો રમણ પાઠકે ઘરગથ્થુ જીવનનાં એશઆરામ પણ ભોગવ્યાં નથી. ઉલટાનું એને તુચ્છ મહત્ત્વાકાંક્ષા કે ચીલાચાલુતા ગણી કાઢે. એવી બન્નેની સહમતીથી વર્ષો પહેલાં એક જ સંતાન અને તે પુત્રી. (આજે તે અડતાલીસ વર્ષની છે.) તેનું પણ ગૌરવ અને સંતોષ છે.

વ્યાવહારીક અણઘડતા એ અમારી મોટામાં મોટી સમસ્યા. બન્ને ઉડાઉ, બન્ને ભુલો કરનારાં, છેતરાઈને હસી કાઢનારાં, વળી પતી તો સીદ્ધાંતવાદી એટલે અકારણ પણ કેટલીય આપત્તીઓ વહોરનારાં. એક પ્રસંગ ખાસ યાદ આવે છે : અમે ભાડે રહેતાં હતાં સુરતમાં. પહેલી તારીખે મકાન ખાલી કરી આપવાનું વચન આપેલું. તે બરાબર પાળ્યું; બાકી કાયદો તો અમારી તરફેણમાં. અન્ય છાપરું ન મળ્યું ત્યારે સામાન મીત્રોને ત્યાં મુકી નવ દીવસ સુધી ફુટપાથ–ઉઘાડા આકાશ નીચે મકાન શોધતાં રહ્યાં; પણ આવા પ્રસંગોએ અમે એને સહીયારી આફત માની હતી.

વાનપ્રસ્થાશ્રમનાં પગથીયાં સુધી આ સંલગ્નતા સચવાઈ એનો સાચો યશ તો એમને જ આભારી છે. વ્યક્તીસ્વાતંત્ર્યનો વાસ્તવીક આદર્શ એમણે નજર સામે મુક્યો : ‘તમને ગમે તે આનન્દની પ્રવૃત્તી તમે કરો, મને ગમે તે હું કરું; પણ જરુર પડ્યે એકબીજાની પડખે આવી ઉભાં રહેવું….’

‘અલગતામાં એકતા’ના સીદ્ધાંત પર અમે જીવતાં રહ્યાં છીએ. સમાજને વીચીત્ર લાગે એવો સહજીવનનો સીદ્ધાંત અમને અનુકુળ બની ગયો છે. શું ખોટું ને શું સાચું – સારું એ બાબતનું સંપુર્ણ તટસ્થ અને ઑબ્જેક્ટીવ મુલ્યાંકન કરવાની ર.પા.ની ગજબની પ્રકૃતી. બાકી, હું તો ઘણી સબ્જેક્ટીવ. છતાં સંગનો રંગ પાક્કો ચડીને જ રહ્યો. બાકી છમકલાં તો પારાવાર ને ‘છુટાછેડા’ શબ્દની ગમ્મતોય અસંખ્ય વાર, લાડથી સોગંદ લઈ – દઈએ એવી રીતે, કરી છે.

સુખની આગવી વ્યાખ્યાવાળું અમારું નીરપેક્ષ સખ્ય, સહઅસ્તીત્વ, સહજીવન અને અમારી સંલગ્નતા – જે રીતે કંડારાઈ ગયાં છે તે અન્ય જોડલાંને ન જચે, નવાઈ પણ લાગે, ‘હાય રે, કેવું? તમારે નોકરી ખાતર કેટલો બધો વખત જુદાં રહેવાનું. એકલાં રાંધી ખાવાનું, અઠવાડીયે મળવાનું – કેવી એકલતા લાગતી હશે?’

અરે, ભાઈ! તમે તો દયા ખાઓ છો; પણ અમારે તો આ વાનપ્રસ્થમાં નવો જીવનરસ પ્રાપ્ત થયો છે. અમે ફરીથી પ્રણયજીવન જીવી રહ્યાં છીએ. નીરાંતજીવે પોતપોતાનાં રસપોષક ક્ષેત્રોને યથેચ્છ ખેડવાની કેવી નચીંતતા ને મોકળાશ! લેખન, નાટ્યપ્રવૃત્તી, સાંસ્કૃતીક પ્રવૃત્તી, વ્યાખ્યાન, સેમીનાર, ભાષણ, આકાશવાણી, મીટીંગો, જવાબદારીભર્યાં પદ… આવી ઈતર પ્રવૃત્તીઓમાં ન અમને રસોડાની મર્યાદા નડે, ન ઑફીસનો સમય, ન વેળાસર ઘેર આવી જવાની ચીંતા કે ન સગાંસમ્બન્ધીવાળા કુટુંબનો બોજ!

વળી આંતરીક વાત કરું તો એક છાપરે, એક રુટીનમાં લાંબા ગાળે સ્ત્રીપુરુષનાં આકર્ષણ અને કન્સર્નમાં ઓટ આવે; જીવનનું વસ્ત્ર કધોણું, રંગ ઉડી જાય તેવું લાગે. તેને બદલે આ વાનપ્રસ્થાશ્રમમાંય પત્રલેખન, ટેલીફોન ટ્રંકકૉલ અને ‘અહીં મળજો’, ‘આવી રહેજો’, ‘જઈશું’… નવા નવા કાર્યક્રમોથી જીવનનો આ તબક્કો પણ સભર–સમૃદ્ધ લાગે. શેષ આયુષ્યમાં આવું સાહચર્ય મળે એ જ ધન્યતા. ન કોઈ ફરીયાદ, ન અભાવ…

હરીશ મીનાશ્રુની પંક્તીમાં મારા ઉદગારો આવા છે :

‘નમણું જીવ્યાં, શમણું જીવ્યાં
ધાર્યા કરતાં બમણું જીવ્યાં!’

It is no wonder to find someone whom I don’t need to play games with and who lives up to everything that I consider important, right and beautiful.

– Susan Paul Schutz

– સરોજ પાઠક

ગુજરાતમીત્ર’ દૈનીક, સુરતની લોકપ્રીય કટાર ‘રમણભ્રમણ’ (હવે બંધ)ના પ્રા. રમણ પાઠક (વાચસ્પતી)એ પોતાના ભાતીગળ આયુષ્યનાં 75 વર્ષ પુર્ણ કર્યાં ત્યારે ર.પા.ના અંગત તથા જાહેર એમ વ્યક્તીગત જીવનનો પરીચય આપતા 75 લેખોનું સંકલન કરીને શ્રી રજનીકુમાર પંડ્યાએ ‘રમણીયમ્’ ગ્રંથ સાકાર કર્યો હતો. [પ્રકાશક : શ્રી એમ. કે. મદ્રાસી, ‘શબ્દલોક પ્રકાશન’, 1760/1, ગાંધી માર્ગ, બાલા હનુમાન પાસે, અમદાવાદ – 380 001; પ્રથમ આવૃત્તી : 1998; પાનાં : 224 મુલ્ય : રુપીયા 150/- (‘રમણીયમ્’ ગ્રંથ આઉટ ઓફ પ્રીન્ટ છે.)] લેખક, સમ્પાદક અને પ્રકાશકના સૌજન્યથી સાભાર…

સમ્પાદક–સમ્પર્ક : શ્રી. રજનીકુમાર પંડયા, બી 3/જી એફ 11; આકાંક્ષા ફલેટસ, જયમાલા ચોક, મણીનગર–ઈસનપુર રોડ, અમદાવાદ – 380 050 ઈ.મેલ : rajnikumarp@gmail.com

નવી દૃષ્ટી, નવા વીચાર, નવું ચીન્તન ગમે છે? તેના પરીચયમાં રહેવા નીયમીત મારો રૅશનલ બ્લૉગ https://govindmaru.com/  વાંચતા રહો. દર શુક્રવારે સવારે અને દર સોમવારે બપોરબાદ, આમ સપ્તાહમાં બે પોસ્ટ મુકાય છે. તમારી મહેનત ને સમય નકામાં નહીં જાય તેની સતત કાળજી રાખીશ..

અક્ષરાંકન : ગોવીન્દ મારુ  ઈ.મેલ : govindmaru@gmail.com

પોસ્ટ કર્યા તારીખ : 14/11/2022

 

8 Comments

  1. નમણું જીવ્યા શમણું જીવ્યા

    જીવન જીવ્યા આપણે જીવ્યા

    ખરેખર આવું જીવન જીવનાર બંનેને દિલથી અભિનંદન

    Liked by 2 people

  2. ‘નમણું જીવ્યાં, શમણું જીવ્યાં
    ધાર્યા કરતાં બમણું જીવ્યાં!’ આવાં જીવનના આશિષ માગીએ તમ પાસ🙏🙏🙏
    .

    Liked by 1 person

  3. નમણું જીવ્યાં, શમણું જીવ્યાં
    ધાર્યા કરતાં બમણું જીવ્યાં!’

    It is no wonder to find someone whom I don’t need to play games with and who lives up to everything that I consider important, right and beautiful.

    – Susan Paul Schutz

    –મા સરોજ પાઠકના મોઢે માણેલી વાત વાંચી આનંદ.તેમના મરણના આગલે દીવસે બારડોલીના જલારામ મંદીરના બાંકડે બેસી વાતો કરી ત્યારે ખબર ન હતી કે બીજે દીવસે…
    હાલ અમારી દીકરી ચી સૌ યામિનીએ તેમની વાર્તાના પાત્રો ભજવ્યા હતા…
    ધન્ય તેઓના જીવન…

    Liked by 1 person

  4. સરોજબહેનને અને રમણભાઈને વંદન. કૈં કેટલીય કેડીઓ એમણે બનાવી.. અને એ માટે જે સાહસ, જે દ્રઢ મનોબળ જોઈએ, જે પુરુષાર્થ/સ્ત્રીઆર્થ જોઈએ તે કર્યો. ધન્ય જીવન.. વાંચીને પ્રેરણા મળી. આભાર.

    Liked by 1 person

  5. રમણભાઈ જે કહે તેમ જીવનમાં પણ ઉતારે સરોજબેન સાથે ની તેમની જીવન નૈયા પાર થઈ ખૂબ જ પ્રેરણા દાયી છે.સરસ આવી જ રીતે જીવન સાથી જોડે છેલ્લે સુધી જીવન જીવતાં જોડકાં ને સલામ.

    Liked by 1 person

  6. GOVINDBHAI, NAMASKAR
    NAMANU IIVYA, SHAMNU JIVYA
    SAROJBEN PATHAK ANE RAMANBHAI PATHAK
    AAPE SARAS ARTICLE LAKHINE SATYA HAKIKATTHI VAKEF KARINE BAHUJ
    SARAS RITE TAMARO JE ANUBHAV DARSHVYO CHHE, TE KHAREKHAR BAHUJ
    PRASANIY CHHE. GHANA JIVANMA AVU BANTU HOI CHHE. HAKIKATMA TAMARI JODI TO ISHVARE BANAVI. KUTUBIJANO JEM ICCHE CHHE AVU BANTU NATHI. AGATYANU CHHE KE TAME JIVAN JIVI JANIYU. TAMARO LEKH MATE AAPNE ABHINANDAN.

    Liked by 1 person

  7. Wonderful! Rebellious beginning of the married life and there after a long blissful married life with utmost love and respect for each other. Salute to both of them.

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s